Tamamlanmamışlığın Cazibesi: Mükemmeliyetçilik Paradoksu

Mükemmeliyetçilik, bireyin kendisine zorlayıcı standartlar belirlemesi ve sorunlara yol açmasına karşın bunlara ulaşmak için efor harcamasıdır. Bu durumda bireyin özdeğeri bu standartlara ulaşıp ulaşamayacağına nazaran belirlenir. 

Hayatlarımızda amaçlar ve standartlar belirlemek olağandır. Mükemmeliyetçilik şahsî standartlarımızı yakalayamadığımızda sorun haline gelir. Mükemmeliyetçi bireyler genelde yaptıklarına değil yapamadıklarına yani aksiye odaklanırlar. Sıklıkla “daha uygunu olmalıydı.” Biçiminde cümleler duyarız.  Buradaki daha güzeli kavramının standardı nedir? diye sorduğumuzda sorumuz yanıtsız kalır. Zira daha düzgünü kavramı soyut ve değişken bir kavramdır ve buradaki daha yeterlisi idealize ettiğimiz “ötekinin” sahip olduğunu düşündüğümüz özellikleri yahut muvaffakiyetlerini söz eder.

Böylece başarılı olma üzerine kurulan benlik, her keresinde daha düzgün ve harikaya ulaşma gayesi ile başarısızlığa mahkûm olur. İçinde bulunulan durum bir paradoks halini alır. 

Mükemmeliyetçiliğin Biçimleri  

Araştırmacılar mükemmeliyetçiliğin farklı biçimleri olduğunu öne sürmüşlerdir. Bir araştırmacı kümesi, mükemmeliyetçiliğin yalnızca yüksek standartların peşinden koşmak olmadığını, etraflarındaki insanlardan yüksek standartlar talep etme ve oburlarının de onlardan bu standardı talep ettiklerine inanmaktan oluştuğunu düşünmektedir. Öbür bir küme ise; mükemmeliyetçiliğin bileşenlerinin yüksek şahsî standartlar ile yanılgılara özeleştiri ile karşılık vermek olduğunu öne sürer. Farklı görüşlere karşın mükemmeliyetçiliğin ziyanlı ve sağlıklı olarak iki kümeye ayrılabileceği konusunda fikir birliğindedirler. 

Roz Shafran, Sarah Egan ve Tracey Wade  “Mükemmeliyetçilik” isimli kitaplarında ziyanlı mükemmeliyetçilik ile sağlıklı mükemmeliyetçilik ayrımını şu formda açıklar;

Bireyi zorlayacak amaçlar koymak ve bunlara ulaşmak için çalışmak başarma ve tatmin hisleri doğurur ve çok az olumsuz tesiri olur. Örneğin; zorlayıcı standartlarına ulaşmak için uzun vakit çalışan bir atlet yahut müzisyeni düşünün. Performansları için belirledikleri yüksek standartları sorun olarak değil, muvaffakiyetin bir modülü olarak kıymetlendiririz. 

Peki ziyanlı mükemmeliyetçiliğe dönüştüğü nokta neresi?

Zararlı mükemmeliyetçilik, bireyin kendisiyle ilgili görüşünün belli alanlardaki başarılarına bağlı olmasını ve olumsuz sonuçlarına karşın kendi çok yüksek standartlarının peşinden gitmeye devam etmesini içerir. Birey standartları gerçekleştirmede başarısız kaldığında ağır özeleştiri ile kendini cezalandırır. Müzisyen ve atlet örneğinden devam edersek; performansı sırasındaki tek bir kusur üzerinden tüm performansını ve kendini tanımlar. Gerçekleşen yanılgıyı durumsal olarak görmez ve geneller. Yanılgıyı merkeze alır ve yanlışları üzerinde öbür hiçbir aktivite yapmadan günlerce çalışır. 

Sağlıklı muvaffakiyet algısında; kusurlar üzerinde makul seviyede çalışma vardır. Fakat birey kendini yanlışı üzerinden tanımlamaz. Yanılgı yapsa da kendini kıymetli hisseder ve performansının olumlu istikametlerini de görür.

Sorun yaratabilecek derecede mükemmeliyetçi olup olmadığınızı anlamak için kendinize sormanız gereken sorular: 

• Her vakit yüksek standartları yakalamak için elinizden gelenin en güzelini mi yaparsınız?

• Ne başardığınızdan çok başaramadığınıza mı odaklanırsınız?

• Diğer beşerler size standartlarınızın çok yüksek olduğunu söyler mi?

• Bir maksada ulaştığınızda, çoklukla bir sonraki sefer için daha da yüksek bir maksat koyar mısınız?

• Özdeğeriniz çabalama ve muvaffakiyete mı dayalıdır?

• Hedeflerinize ulaşma sürecinde ne kadar yeterli olduğunuzu tekrar tekrar denetim eder misiniz?

• Standartlarınıza ulaşmak için çabalamaya, bu durum sıkıntılara ve birtakım şeyleri kaçırmanıza neden oluyorsa bile devam eder misiniz?

• Başaramama ihtimaline karşı yahut çok uzun süreceği için misyonlardan kaçındığınız yahut ertelediğiniz vakitler olur mu?

Mükemmeliyetçilik Öbür Ruhsal Problemlerle da Alakalı Olabilir

Bunlar ortasında en yaygın olanları Anksiyete, Beslenme Bozuklukları, Depresyondur.

Hedefim ne kadar gerçekçi? sorusunu sorarak başlayabiliriz. Esnek fikir yapısı gerçekçi maksatlar belirlememize yardımcı olur. Mükemmeliyetçilikte katı maksatlar belirleme, ya daima ya hiç biçiminde düşünme, yapılacakları erteleme ya da istediğimiz standarda ulaşamayacağımızı düşündüğümüz durumdan vazgeçme vardır. 

Hayat doğrusal bir halde gitmez. Süreç içerisinde sonuca dair beklentiler değişebilir. Burada değerli olan siyah beyaz niyet üslubundan ötürü mı sonuçtan vazgeçiyoruz, yoksa sonuca dair beklentilerimiz mi değişti? Mükemmeliyetçiler ya her şeyi kusursuz olarak yapmak isterler ya da hiç başlamazlar. Burada kendimize koyduğumuz maksatları küçük aksiyonlara bölmek esnek düşünmemizi sağlar. 

En kıymetli adım yanılgı toleransının artması olmalı. Benliğimizi yaptığımız yanılgılar üzerinden tanımlıyorsak kusur ile alakamız üzerine çalışılması gerekir. Hareketlerimizde farkındalıklı yanılgılar yapmak ve yanlışa maruz kalmanın bakış açımızı ve etrafın bize bakış açısını nasıl etkilediğini gözlemlemek yanılgıya olan toleransımızı artırır. Kusur insani bir durumdur ve “kontrolümüz dışında” gerçekleşir. Denetimimiz dışındaki durumlar üzerinde denetim kurma gayretimiz korkuyu ve meçhullüğü arttıracağından erteleme ve kaçınma davranışlarına neden olur. 

Önemli olan öz hürmet geliştirmemiz ve bedelimizi muvaffakiyet ve başarısızlık üzerinden bir şarta dayandırmıyor olmayı öğrenmektir. 

Instagram

Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar büsbütün müelliflerinin özgün niyetleridir ve Onedio’nun editöryal siyasetini yansıtmayabilir. ©Onedio