Psikolojiye Nazaran Birinci İzlenimler Neden Neredeyse Her Vakit Yanlışsız Çıkıyor?

Bize hep bir kitabı kapağına nazaran yargılamamamız öğretilse de, çağdaş psikoloji beynimizin yeni tanıştığımız biri hakkında sadece iki saniye içinde kalıcı ve şaşırtan derecede isabetli yargılara vardığını kanıtlıyor. ‘İnce dilimleme’ (thin slicing) adı verilen bu harika evrimsel sistem sayesinde bilinçdışımız, saniyeler içinde binlerce ayrıntısı işleyerek bizim yerimize sessizce kararını verir. Gelin, aylar sürecek mantıksal müşahedeleri sadece birkaç saniyeye sığdıran bu saklı sezgisel gücün ardındaki bilime yakından bakalım.

Yeni biriyle tanıştığınız o birinci anı düşünün. Şimdi tek bir söz dahi edilmeden, içinizde o bireye dair bir his uyanır.

‘Bu bireye güvenebilirim’ ya da ‘Burada karşıt giden bir şeyler var’ dersiniz. Klasik aklımız bize birini tanımak için vakte muhtaçlığımız olduğunu söylese de, çağdaş psikoloji tam aksisini argüman ediyor: İnsan beyni, karşısındakinin kim olduğuna dair en kritik yargılarını yalnızca 2 saniye içinde veriyor.

Malcolm Gladwell’in ünlü Blink (Göz Açıp Kapayıncaya Kadar) isimli kitabında geniş kitlelere duyurduğu ve psikoloji dünyasında ‘İnce Dilimleme’ (Thin Slicing) olarak bilinen bu kavram, sandığımızdan çok daha kusursuz çalışıyor.

6 Saniyelik Bir Sessizlik, Bütün Bir Periyoda Bedel mi?

İlk izlenimlerin ne kadar keskin olabileceğini kanıtlayan en sarsıcı deney, Harvard Üniversitesi’nden toplumsal psikolog Nalini Ambady ve Robert Rosenthal tarafından 1993 yılında yapıldı.

Araştırmacılar, bir küme iştirakçiye daha evvel hiç tanımadıkları öğretmenlerin sessiz görüntü kesitlerini izlettiler. Başlangıçta 30 saniye olan bu mühlet, evvel 15 saniyeye, akabinde sadece 6 saniyeye düşürüldü. İştirakçilerden, bu birkaç saniyelik sessiz manzaralara bakarak öğretmenlerin yetkinliklerini değerlendirmeleri istendi.

Sonuçlar inanılmazdı. 6 saniyelik görüntüyü izleyen yabancıların yaptığı değerlendirmeler ile, o öğretmenden tam bir devir boyunca ders alan öğrencilerin yıl sonu anketleri %76 oranında birbirini tutuyordu.

Harvard Üniversitesi’nden Daniel Gilbert bu durumu şöyle özetliyor:

‘Bilinçdışımız, şuurlu zihnimizin fark edemediği binlerce ayrıntısı tıpkı anda işleyebilir ve bunları manalı bir bütün haline getirebilir. Bu sistem, ‘adaptif bilinçdışı’ olarak isimlendirdiğimiz kusursuz bir bilgi sürece merkezidir.’

Peki bu kadar kısa müddette bu kadar isabetli kararlar almayı nasıl başarıyoruz?

Princeton Üniversitesi’nden Alexander Todorov’un araştırmalarına nazaran, bir yüzün ne kadar “güvenilir” yahut “yetkin” olduğuna karar vermemiz yalnızca 100 milisaniyemizi alıyor.

Ancak beynimizin bu fevkalâde suratı, her vakit gerçeği yansıttığı manasına gelmez.

Duke Üniversitesi’nden Dan Ariely üzere davranışsal ekonomistler ve psikologlar, süratli düşünmenin karanlık tarafına dikkat çekiyor. ‘İnce dilimleme’ yeteneğimiz bazen bilişsel ön yargılarımız (stereotipler, geçmiş travmalar, kültürel kodlar) tarafından rehin alınabilir. Sadece geçmişte bizi üzen birine benziyor diye günahsız birine güvenmeyebilir yahut fizikî olarak alımlı bulduğumuz birini (Hale Etkisi) aslında olmadığı kadar zeki ve dürüst sanabiliriz.

Kimin Sezgisi Daha Güçlü?

İnce dilimleme, özellikle uzmanlık alanlarında ve tanıdık örüntülerde kusursuz çalışır:

Bir itfaiyeci yanan bir binanın çökeceğini alevlerin renginden saniyeler içinde hissedebilir.
Deneyimli bir satranç ustası, tahtaya yalnızca bir saniye bakarak oyunun gidişatını çözebilir.
Uzman bir doktor, hastanın odadan içeri giriş formundan teşhisi büyük oranda koyabilir.

Uzmanlık arttıkça, bilinçdışının topladığı ‘ince dilimler’ daha kaliteli hale gelir.

Kaynak : Onedio