Seçim mi Mukadderat mi? Seveceğimiz Kişiyi Biz Seçmiyor Olabiliriz!
Bazen “Bu kişi benim yazgım olmalı ya.” diyoruz. Bazen de ‘Aklımı kaçırmış olmalıyım!’ diyerek evvelki seçimlerimizi sorguluyoruz. Ancak sahiden seveceğimiz kişiyi biz mi seçiyoruz? Yoksa beynimiz, hormonlarımız ve geçmiş yaşantılarımız bizim yerimize çoktan karar mı verdi?
Her şeyin olduğu üzere bunun da mantıklı bir açıklaması var. Bu yüzden kolları sıvadık ve nedenlerini aşağıda sıraladık! 👇
İlk kıvılcımdan bahsedelim. Çekicilik kendini çabucak merkeze alıyor.
İlk tanışmalarda çekicilik birçok vakit fizikî özelliklerle başlar. Bu insan tabiatında epey doğal. Çünkü beynimiz saniyeler içinde bir yüzün cazip olup olmadığını pahalandırıyor. Lakin araştırmalara nazaran bağın ilerleyip ilerlemeyeceği bu birinci kıvılcımdan sonra şekilleniyor. Knapp’ın ilgi gelişimi modeline nazaran birinci etapta fizikî görünüş ön planda olsa da vakitle ortak bedeller, mizah anlayışı ve duygusal itimat üzere daha derin faktörler belirleyici hale geliyor. Yani estetik bir başlangıç olabilir fakat sürdürülebilirlik büsbütün karakter ahengine bağlı.
Koku ve hormonlardan bahsedelim. Nasıl tesirlere sahipler?
Farkında olmasak da burnumuz bize kimi sinyaller veriyor. Bedenimizin bağışıklık sistemiyle ilgili olan MHC genleri, karşı tarafın kokusunu nasıl algıladığımızı etkiliyor. Araştırmalar genetik olarak farklı MHC yapısına sahip şahısların kokularını daha alımlı bulduğumuzu gösteriyor. Yani kokladığımızda “Bir şey var bu beşerde.” hissi boşuna değil. Bu biyolojik tercih sağlıklı çocuklar doğurma potansiyelimizle ilgili olabilir lakin aşkın biyolojisi burada da devrede. Seveceğimiz kişiyi seçtiğimizi sanarken burnumuz zati kararını vermiş olabilir.
Romantik ilerleme, bu durumlara nazaran daha süratlidir. Pekala lakin neden?
İnsanlar çoğunlukla münasebete başlamak konusunda heveslidir. ‘Progression bias’ yani bağlantıyı ilerletme önyargısı, potansiyel bir partnere karşı olumlu hisler beslemeye başladığımızda çoklukla onu daha yakından tanıma ve bağlantıyı bir sonraki düzeye taşıma isteğimizin artmasıyla tanımlanır. Bu da demek oluyor ki bazen sadece yalnız kalmamak, bazen de karşımızdakine yatırım yapmaya başlamış olmak bizi devam etme hissine itiyor. Meğer bu noktada seçim üzere görünen şey aslında duygusal momentum. Duygusal momentum, bir his durumunun (örneğin motivasyon, özgüven, optimistlik yahut tam karşıtı, kaygı, korku, şüphe) giderek artması ve bir sonraki aksiyonu etkilemesidir.
Bir sonraki adımda “Matching Hypothesis” görüşü devreye giriyor.
“Zıt kutuplar birbirini çeker.” söylemi romantik sinemalarda işe yarayabilir lakin bilimsel datalar o denli demiyor. Matching Hypothesis’a nazaran beşerler ekseriyetle kendileriyle benzeri fizikî çekiciliğe, toplumsal statüye ve dünya görüşüne sahip bireylerle birlikte oluyor. Yani eşitlik hissi uzun vadede bağlantının sağlıklı yürüyüp yürümeyeceğini belirleyen ana faktörlerden biri. Bu da gösteriyor ki seçim yaparken birden fazla vakit farkında olmadan kendi düzeyimizdeki insanlara yöneliyoruz.
Birbirimizi adeta deniyoruz. Buna da “Sosyal Penetrasyon” teorisi ismi verilmiş.
İlişkileri bir çeşit soğan üzere düşünebiliriz. Katman katman açılıyor. Toplumsal penetrasyon teorisine nazaran beşerler ortası yakınlık vakitle ve karşılıklı açıklıkla gelişiyor. Birinci başta inançlı ve yüzeysel mevzular konuşulurken bağ ilerledikçe daha şahsî, savunmasız yanlarımızı da göstermeye başlıyoruz. Bu karşılıklı açılım süreci “Bu kişi bana uygun mu?” sorusunun içsel karşılığını da veriyor. Bu süreçte yaşanan her paylaşım, şuurlu ya da bilinçsiz bir seçim zinciri üzere işliyor.
Sonrasında ise farkında olmadan senkron bir biçimde hareket ediyoruz!
İlişki kurarken sadece kelamlar değil, vücutlar ve hudut sistemleri de konuşur. Araştırmalar uzun vadeli çiftlerin kalp atışlarının ve hatta beyin dalgalarının vakitle senkronize olabildiğini ortaya koyuyor. Bu senkron yalnızca fizyolojik bir ahenk değil, birebir vakitte duygusal bir bağın da göstergesi. Bu biyolojik hizalanma kimi vakit fark etmeden bize çok yeterli geldiğini düşündüğümüz bağlantıların gerisindeki görünmeyen bağ olabilir.
Peki bağlanma üslubumuz seçimlerimizi nasıl etkiliyor?
Bağlanma tarzları, çocuklukta yaşadığımız bakım ilgilerine nazaran şekillenir ve yetişkinlikte partner seçimimizi önemli biçimde tesirler. İnançlı bağlanan şahıslar uzun vadeli ve sağlıklı ilgiler kurmaya daha yatkındır. Telaşlı bağlananlar ise daima onay arayabilir, kaçınan bağlananlar ise yakınlıktan rahatsızlık duyabilir. Yani seveceğimiz kişiyi şuurlu olarak seçtiğimizi düşünsek de iç dünyamızdaki bağlanma modeli bu seçimleri büyük ölçüde yönlendiriyor olabilir.
Kendini birlikte büyütme isteği: Self-expansion teorisi.
Bu teoriye nazaran beşerler yalnızca sevdikleri için değil, kendilerini daha fazla keşfedip geliştirebildikleri için de münasebette kalıyor. Bir partner, yeni hünerler edinme, farklı perspektifler tanıma ve dünyayı birlikte keşfetme üzere bir kendini genişletme alanı sunuyorsa bağ daha uzun soluklu oluyor. Bu da demek oluyor ki aşk yalnızca duygusal bir bağ değil, tıpkı vakitte zihinsel ve toplumsal bir yatırım ve bu yatırım kararı ekseriyetle farkında olmadan lakin hayli stratejik bir formda yapılıyor.
Yatırım ve bağlılık: Seçim bu noktada netleşir.
Bir bağlantıda vakit, emek, duygusal gayret ve ortak anılar arttıkça kişinin alakaya olan bağlılığı da artar. Bu “investment model” olarak bilinir. Bu modele nazaran bir kişi bağlantıya ne kadar çok yatırım yaptıysa o bağa devam etme mümkünlüğü da o kadar yüksektir. Yani başlangıçta tahminen içgüdüsel bir çekimle başladı her şey fakat sürdürülebilirliği, bizim o şahsa verdiğimiz mana ve uğraşla şekilleniyor. Bu noktada seçim çok daha net: Kalmak istiyor muyuz yoksa bu kıssayı burada bırakmalı mıyız?
